2. Taklit ve Eleştiri Üzerine: Sümâme b. Eşras

Sümâme eleştirel bir zihne sahipti. İnsanların düşünmeksizin birine uymalarını, ona kanmalarını eleştirdiği şöyle bir anekdotu Abbasî halifesi Memun’a aktarır: “Ey müminlerin emîri! Bir gün eve gitmek için caddeden yürüyordum. Bir de baktım adamın biri kesesini yere sermiş kendisi de ayakta şöyle bağırıyordu:

— Bu ilaçlar gözün akına iyi gelir, gözün perdelenmesini ve kararmasını iyileştirir.

Ancak bu reklamı yapan kişinin bir gözü kördü diğer gözünün de kör olmasına ramak kalmıştı. İnsanlar da onun etrafına toplanmıştır ben de aralarına karıştım. Sonra ona şöyle dedim:

— Ey filanca! Senin gözlerin bu etrafındakilerin gözlerinden tedaviye daha muhtaçken sen ilacını vasf ediyorsun. Kendi gözün sancılı iken niye ilacını kullanmıyorsun?! Buna karşılık adam şöyle dedi: 
— Ben yirmi senedir buradayım bana senden daha câhil biri uğramadı! 
— Neden? 
— Ey câhil, gözüm nerede rahatsızlandı biliyor musun? 
— Hayır bilmiyorum. 
— Gözüm Mısır’da rahatsızlandı, Mısır’da! Bağdat’taki ilaç ona nasıl fayda versin!

Bunun üzerine oradaki topluluğa baktım hepsi birden bana “Adam doğru söylüyor. Sen câhilsin” diye karşılık verdiler.

Ben de baktım ki durum kötü, “Hayır vallahi ben onun Mısır’da rahatsızlandığını bilmiyordum” dedim ve ancak böylelikle kendimi onlardan kurtarabildim. Memun da Sümâme’nin bu anlattıklarına güler.

Kadî Abdülcebbâr 1985. el-Münye ve’l-eme, derleyen İsamüddin Muhammed Ali, Ahmed Murtaza, İskenderiye, s. 57. 
Çeviren: Mehmet İlhan