3. Zekâtın Şartları: el-Muhakkık el-Hillî

Tam adı, Ebü’l-Kâsım Necmüddîn Ca’fer b. el-Hasen b. Ebî Zekeriyyâ Yahyâ el-Muhakkık el-Hillî el-Hüzelî (ö. 676/1277)’dir. el-Hillî, kendisine kadar intikal eden Şii fıkhi geleneğini derleyip toparlayıp sistematik hale getirmesiyle kendisinden önce yaşamış Şeyh Müfid, Şeyh Tûsî gibi Şii fakihlerinden farklı bir çizgi oluşturmuştur. Kendisinden önceki Şii âlimlerinin eksik bıraktıkları noktaları tamamlaması sebebiyle de el-Muhakkık lakabıyla anılmaya başlanmasının yanında Şii fıkhında tartışma konusu olan zekât ve humusun toplanması, Mehdi’nin bulunmadığı gaybet döneminde Cuma namazının kılınıp kılınmayacağı gibi konularda seleflerinden farklı görüşler ileri sürmüştür. Müellifin fıkıh alanında kaleme aldığı, üzerine çok sayıda şerh, haşiye yapılan önemli eserleri bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri İmâmiyye mezhebinin temel fıkıh metinlerinden kabul edilen, başvuru kaynağı ve medreselerde ders kitabı niteliğinde olan Şerâ’i’u’l-İslâm fî mesâ’ili’l-helâl ve’l-harâm isimli eseridir. Müellifin eseri üzerine yaptığı özet niteliğinde en-Nâfi fî Muhtasari’ş-Şerâî, Ebû Ca’fer etTûsî’nin en-Nihâye’sini şerhettiği Nüketü’n-nihâye, dokuz fıkıh meselesini ele aldığı el-Mesâilü’l-İzziyye gibi eserleri de bulunmaktadır.

Zekât baliğ olana, akıllıya, hüre, mal sahibi zengine farzdır. Eğer malı işletiliyorsa çocuğun malından zekât verilmesi de müstehaptır. Fakat malını işletecek velisi bulunmuyor veya malı işletilmiyorsa zekât gerekmez…

Köleye de zekât gerekmez, onun malında zekât yoktur. Sadece para ve altın gibi parası varsa gerekir. İsterse kendisi malını yönetebilen mükâtib (efendisiyle sözleşme yapmış) köle olsun isterse velisi malını yönetiyor olsun…

Gasbedilmiş mala zekât verilmesi gerekmediği gibi, vakıf malından, kaybolan hayvan ve maldan da zekât gerekmez. Kaybolan mal da eğer sahibinin veya vekilinin elinde değilse zekât gerekmez. Kaybolan mal ve hayvan belirli süre sonra gelirse kaybolduğu seneler için de zekât verilmesi müstehaptır. Verilen borca da sahibine borç ödenene kadar da zekât gerekmez…

Aslen kâfire de zekât vermek farzdır fakat iman etmesi şart olduğundan zekâtın edası için şart oluşmadığından gerekmez.

el-Muhakkık el-Hillî, Şerâ’i’u’l-İslâm fî mesâ’ili’l-helâl ve’l-harâm, talik. es-Seyyid Sâdek eş-Şîrâzî, 2. bs., İntişârât, Kum, 1409, s. 105, 106, 107, 108, 163, 164, 165. 
Çeviren: Abdurrahman Yazıcı - Reşadet Ahmadov