F. HİSBE: GENEL AHLAKI, KAMU İKTİSADİ DÜZENİNİ KORUMA VE DENETLEME: CELÂLEDDÎN ŞEYZERÎ

İslam hukukunda hisbe genel ahlakı, toplumsal ve iktisadi düzeni korumak ve denetlemekle görevli müessese ve bu konuyla ilgili İslam hukuku dalına denmektedir. Temelde Allah hakkı, kul hakkı ve her iki yönü bulunan hisbe müessesesi uygulamada İslam tarihinde dönem ve bölge itibariyle çeşitli farklılıklar göstermiştir. Bu görevi yerine getiren kişiye muhtesip denilir. Genel olarak muhtesibin polis, zabıta, müfettiş, belediye başkanı, vali gibi yetkililerin yerine getirdiği görevleri yaptığı, üretim-tüketim-pazarlama sürecini, ezanların vaktinin doğruluğunu denetlediği, dini alandaki bidatlere engel olma, haramlardan sakındırma, ölçü, tartı, akitler, dilencilik, halkı yanıltan durumlara mani olarak, belediye işleri, işçi-işveren ve komşu anlaşmazlıklarında rol oynadığı görülmektedir. Bir müessese olarak İslam’ın ilk dönemlerinden itibaren gelişen hisbe teşkilatı, kapsamı ve görevleriyle alakalı müstakil eserlerin de yazıldığını görmekteyiz. Bu eserlerden birisi de Taberiyye kadısı ve muhtesibi Celâleddin Şeyzerî’ye (ö. 589/1193) aittir. Tam adı Ebü’l-Fezâil Celâlüddîn Abdurrahmân b. Nasr(illâh) b. Abdillâh eş-Şeyzerî et-Taberî olan müellifin eserinin adı Nihâyetü’r-rütbe fî talebi’l-hisbe adıyla günümüze ulaşmıştır. Bu eser daha çok pazar hükümlerini içermekte olup kendinden sonra yaşamış çok sayıda müellif de eserden iktibasta bulunmuştur.